24 | 09 | 2017

Zwemmende koekoek

One flew east, one flew west, one flew over the cuckoo's nest

Harm Jansen

23-07-2015

Koekoeksklok

Het riet golfde licht. In de buurt van de Haansvaart was geen Kip te bekennen. Plotseling hoorde ik een paniekroepje. Tjilpte Tetje in haar Horn aan de andere kant van het Schildmeer? Nee, er fladderde een grijs vogeltje over mijn voorwiel. Het had de bandering van een Sperwer. Het haalde de overkant van de sloot niet. Het belandde in het water. Vliegen kon het nog niet goed. Maar zwemmen?

tapuit

Ik kneep in de remmen. Dit was een Koekoeksjong! Te herkennen aan de witte vlek in de nek. Het was als het ware uit een koekoeksklok gekatapulteerd, boven de wijzerplaat van mijn voorwiel, dat nu stil stond. Tijd om de koekoek te bestuderen.

De gekke Koekoek

Cuckoo betekent in het Engels: idioot, maf, niet (goed) wijs. In de film en het boek One flew over the cuckoo’s nest besluit de herrieschopper Randle P. McMurphy (Jack Nicholson) om in zijn vlucht voor het strafkamp eens niet van oost naar west te gaan, maar om een psychiatrische inrichting te bezoeken en zich daar als gek voor te doen. Waarom is de Koekoek een (te) gekke vogel?

In Annie M.G. Smidt’s sprookje Waarom de koekoek een indringer is wordt verteld, dat moeder Koekoek haar eieren een voor een in vreemde nesten legt, omdat de andere vogels negatief reageerden op een hulpvraag van het eerste echtpaar Koekoek. “Willen jullie me niet een beetje helpen [met de nestbouw],” vroeg de koekoeksmoeder. “Nee hoor,” schreeuwden ze allemaal, “je moet maar zien wat je kunt.” Toen het de Koekoeks niet lukte om zelf een nest te bouwen, werden ze door de andere vogels uitgelachen: “Die koekoek, die koekoek,” riepen ze. “Kan nog geen eens een nest bouwen, wat een stommerd.” (Uit de bundel Misschien wel echt gebeurd).

Vroeger dacht men dat de Koekoek zelf niet broedde en pleegouders zocht, omdat:
- zijn grote maag hem belet op de eieren te zitten;
- de broedende vogel te veel eet en niet vlug genoeg door de partner gevoed kan worden;
- de maag van de jonge vogels het voedsel van pa en ma Koekoek (harige rupsen) niet kan verteren;
- het vrouwtje met tussenpozen van twee dagen wel twintig eieren legt, te veel voor één nest;
- de mannetjes aan veelwijverij doen en het vrouwtje helemaal geen tijd heeft om te broeden;
- de vogel het te druk heeft met de vragen van jong en oud, over verliefdheid en ouderdom;

Nestrover en eierzuiper

In het boekje Hänsel und Gretel van Adelheid Wette noemt Hans de Koekoek een eierzuiper: „Kuckuck! Eierschluck! Setzest deine Kinder aus! Kuckuck! Trinkst die fremden Eier aus! Gluckgluck!“

Veldonderzoek heeft geleerd dat het Koekoekswijfje bij het uitzoeken van het pleeggezin zeer kieskeurig is. Ze houdt alle nesten van de waardvogels waarop ze parasiteert goed in de gaten. In totaal zijn er in Europa meer dan 100 verschillende waardvogelsoorten bekend. Apart is, dat de Roodborst en Winterkoning in Nederland geen waardvogel zijn, terwijl dat in Duitsland wel het geval is.

Voor de juiste timing van haar eierworp volgt ze de legsels. Doorgaans probeert ze haar eieren, die qua kleur en tekening op die van de waardvogel lijken, te leggen in de nesten van de soort die haar zelf heeft grootgebracht. Ze doet dat snel, in luttele seconden. Hierbij wordt ze geholpen door het feit dat ze de eileider kan verlengen waardoor het ei ook in zeer kleine nestopeningen kan worden gelegd. Vaak neemt ze een ei uit het waardnest mee, zodat het aantal weer klopt. Zo gaat ze wel 10 tot 20 nesten af. „Gluckgluck“!

Het Koekoekskind

Het koekoeksei komt vaak eerder uit dan de andere eieren. Over timing gesproken! Met zijn vleugels en rug werkt het koekoekskind de andere eieren of jonge vogels uit het nest. Het vermoordt zijn “broertjes en zusjes” om zelf te kunnen overleven. Komt hier de uitdrukking “Haal je de koekoek!” vandaan? "De duivel moge je erom halen dat dit zo is." De Koekoek was in de Noorse mythologie een aan de god Thor (Donar) gewijde vogel. In het christendom was deze god een heiden, een duivel. Zo werd ook de Koekoek met dit woord geassocieerd.

tapuit

Bakker Koekoek

In een Duitse sage wordt de Koekoek ook in verband gebracht met een molenaar of bakker, die de arme mensen het meel en brood ontnam. Zijn verenkleed zou daarom met meel zijn bestoven (met bruine amandelstukjes?): „Der Kuckuck ist ein verwunschener Müller oder Bäcker, der den armen Leuten das Mehl und Brot vorbehielt und darum jetzt als Vogel ein mehlbestäubtes Gefieder tragen muß."

Bij het horen van de eerste Koekoek zetten jongens en meisjes op de Veluwe elkaar vroeger een krans op en zongen ze het volgende liedje:
“Koekoek, bakkersknecht,
Zeg mij recht,
Zeg mij waar,
Hoeveel jaar,
Ik dit kransje nog dragen zal?”
Zo werd de Koekoek ook een waarzegger. „Das weiß der Kuckuck.“

Koekoek en tijd

De koekoeksklok is tussen 1730 en 1750 uitgevonden in het Zwarte Woud in Duitsland, door een klokkenmaker met de naam Franz Anton Ketterer. Hij koos waarschijnlijk voor het geluid van de Koekoek omdat het geluid van de Haan toen moeilijk na te bootsen was. Maar springen we op zijn tijd, net als de Koekoek, ook niet eens lekker uit ons huis om een beetje gek te doen? Om het alledaagse te verlaten?

Het Koekoeksjong had al zwemmend een andere rietzoom bereikt. Wat wil je met die sterke vleugel- en rugspieren? Ik keek op mijn horloge. Tijd om verder oostwaarts te gaan. De Koekoek was terug in de klok.

tapuit

Reacties   

 
#1 Gerrit Kiekebos 21-10-2015 09:01
Prachtig verhaal, Harm!!!
Citeer
 

Plaats reactie


Beveiligingscode
Vernieuwen