20 | 11 | 2017

25 jaar Oeverzwaluwen in de provincie Groningen
1985 t/m 2009

samenstelling: Jan Glas

bord

Uit een stageverslag maart 1974 met als Project-leider H.N.Leys:

Inleiding:
In 1955 zijn J.J.F.E. de Wilde en J. Woldendorp gestart met een onderzoek van de oeverzwaluw ( Riparia riparia ) in Nederland. Na 1965 werd dit onderzoek door H.N. Leys en J.J.F.E. de Wilde voortgezet.
Door oproepen te plaatsen in natuurtijdschriften en het inschakelen van beheerders en bewakers van natuurterreinen, alsmede van Bert Garthof in zijn radio-programma “Weer of geen weer “, hebben zich een aantal medewerkers ( ± 300 ) bereid verklaard om aan dit onderzoek mee te werken. Ze krijgen ieder jaar een aantal kaartjes toegestuurd waarop ze hun waarnemingen kunnen vermelden.

Alle kaartjes die vanaf 1961 zijn ingevuld, werden gerangschikt en in kaartenbakken opgeborgen. Er werden geen vragen gesteld over eventuele bedreigingen of mogelijkheden.

nest
doorsnede
Nest van Oeverzwaluw met eieren.
Talud was gedeeltelijk ingestort.

Doorsnede nestpijp en nestkom, lengte ± 80 cm.


Een terugblik op 25 jaar inventariseren en beschermen in de provincie Gronningen

De oeverzwaluw was één van de soorten vogels in de jaren ’70 en’80 die zwaar in de verdrukking kwam. Er was een bouwwoede losgebarsten en de ruilverkavelingen waren in volle gang. Voor de natuur was er geen tijd en geen geld. Alles wat kwetsbaar was moest wijken, alleen rendement was belangrijk. Daar waren we het niet mee eens, we gingen er wat aan doen. Het bleek al gauw dat de problemen met de Riparia riparia werden veroorzaakt door een grote mate van onkunde en onverschilligheid. Bestaande kolonies werden in de broedtijd veelvuldig verstoord door vooral de jeugd en menig kolonie werd vergraven en afgevoerd met jonge vogels en al. Toen de zwaluwen nog in hun natuurlijke biotoop als stijlkanten langs beek en rivieroevers broedden kwamen deze verstoringen niet voor. Na het kanaliseren en bestenen van deze taluds waren zandafgravingen en depots op bouwterreinen een alternatief. Een tweede probleem deed zich voor in Afrika, in de Sahel.
De landelijke cijfers van Herman Leys spreken boekdelen :

jaartal aantal jaartal aantal jaartal aantal
1960-1963 20000-25000 1970 16000-20000 1973-1977 5000-8000
1978-1980 8000-11000 1981-1982 9000-10000 1984 2500

wand
Alle plussen en minnen van bestaande en nieuwe kolonies moesten op tafel komen, er zou worden opgetreden tegen moedwillige verstoringen en overlegd met goedwillende aannemers
en instanties enz. De mensen van het eerste uur uit het verslag van 1985 zijn:
Bert Lammerts, Henk Hut, Jans Sikkens, Anneke Nieuwenhuis, Loek Scholtens, Berend Voslamber, Nico de Vries, Piet Wever, Emo Klunder, E.Witter en Anne van Dijk.

De eerste kunstmatige oeverzwaluwwand in het Lauwersmeer voor het Ballastplaatbos
1986. Aan de schep links/rechts : Klaas Koning en Dhr. Keuning van de RIJP.
Om instorting en/of verzakking tegen te gaan wordt overhangend grond afgestoken.

Een selectie uit “Bijzonderheden per jaar”

1985 – Kolonie te Harkstede verstoord door recreanten, bij Botjes zandgat gedeeltelijk vergraven door één van de aannemers en aan de Woortmanslaan en bij Sellingebeetse op een afschuwelijke manier door jeugd kapot gemaakt.
Vogelbescherming Nederland geeft een zeer informatief boekje uit met als titel:
“BEHEERSADVIEZEN VOOR DE OEVERZWALUW” Dit boekje is vaak uitgeleend.
1986 – Herman Leys maakt melding van een zekere weersverbetering in de Sahel-zone, dit zal een positieve invloed hebben op het aantal broedpaartjes. Van een provinciaal subsidie potje werdt gebruik gemaakt om een aantal voorlichtingspanelen aan te schaffen.
Kolonie aan de Beersterplas verstoord door recreanten, afrastering is stuk gemaakt. Aan de Woortmanslaan is op verzoek van Emo Klunder een deugdelijk raster geplaatst. Door de RIJP zijn in het Lauwersmeer twee nieuwe wanden gecreëerd. In Harkstede werd door RWS een door ijsgang kapot raster gerepareerd en vervolgens door recreanten (kinderen) opnieuw stuk gemaakt en er werd met stokken in de nestholen geprikt. Bij het Botjes zandgat gaf de provincie opdracht een talud met daarin oeverzwaluwen te slechten op straffe van een boete. Door tussenkomst van Anneke Nieuwenhuis is uitstel gegeven. Bij Strandheem
is door een particulier op een zaterdag de broedwand gedeeltelijk vergraven.
1987 – Aan de Woortmanslaan werden op een ongeschikte plaats enkele pas gegraven nesten verwijderd, op een betere plek waren ze succesvol. In het Lauwersmeer worden geregeld strootjes zoekende zwaluwen doodgereden. Door de aanleg van de nieuwe doorgaande weg is dit probleem vermoedelijk opgelost. Hier zijn voor het eerst 87 oeverzwaluwen geringd door Jan Doevendans en Rita Viersma. Een leuke waarneming was een bijeneter voor de wand op 23 mei. Bij het Botjes zandgat wordt nog steeds op een zwaluwonvriendelijke manier gewerkt. Bij het A.G.Wildervanckkanaal is een kolonie vernield door baldadige jeugd. Een aantal met stenen dichtgestopte nesten is aangetroffen bij het Heeresmeer, ook bij de Midwolderplas vernielingen door jeugd. Bij verschillende kolonies zijn voorlichtingsborden geplaatst. Meegewerkt aan het Themanummer van “Het Vogeljaar” over de oeverzwaluw,
waarna uit alle provincies aanvragen kwamen over het plan van aanpak in Groningen.
1988/1989 – Het aantal oeverzwaluwen is in onze provincie toegenomen van ± 500 tot 1743 paar in 1989, in het Lauwersmeer bevindt zich de grootste kolonie van ons land.
Het Wereld Natuur Fonds heeft F 550,- gedoneerd voor de aanschaf van informatiepanelen
Habitatkeuze: Hoever van een echte keuze of voorkeur sprake is valt te betwijfelen.
In het Lauwersmeer worden alle beschikbare wanden direct bezet en hoewel de meeste kolonies hier aan het water grenzen, hetzij aan een slootoever of vijverrand, de grootste kolonie in het militair terrein bevindt zich enkele km. van open water. Het ligt midden in het droogste gedeelte van de Marnewaard in een zanddepot.
1990 – De oude wand bij de Beersterplas is voor het eerst onbezet
1991 - De jaren 1988, 1989, 1990 en 1991 is het Lauwersmeergebied het beste oeverzwaluw-biotoop van ons land. Dit succes is vooral te danken aan de initiatieven van de RIJP (nu Rijkswaterstaat) en samenwerking met Defensie.
Pers: Er wordt veel aandacht geschonken aan de oeverzwaluwen wat zich vertaalt door minder verstoringen. De natuur blijkt een dankbaar onderwerp (voor b.v.Wim Jassies NvhN).
1992 – In het Lauwersmeer wordt ieder voorjaar doormiddel van een graafmachine de nestwanden weer in gereedheid gebracht. De laatste wand werd opgeknapt op 13 april, er vlogen toen 3 oeverzwaluwen rond. Bij het Botjes-zandgat zorgde vermoedelijk een bunzing voor overlast. Een aantal holen waren op 1 juli uitgegraven. Het talud is hierna aan de voet afgestoken en het probleem opgelost. Ben Koks ontdekt de kleinste nederzetting van onze provincie, het betrof 1 nest in een zanddepot ten noorden van de weg Winschoten / Nieuwe Schans.

lauwersmeer
Lauwersmeer: wand in militair terrein met elektrisch raster (schapenraster) tegen vossen.

Het blijkt een perfecte oplossing.

1993 – Naar aanleiding van het vorig verslag in de Gors werd er nog een mini kolonie van 1 nest in een composthoop gemeld. Naar nu blijkt heb ik met de recreatieondernemer en het gemeentebestuur van Slochteren afgesproken dat er voor vervangende nestgelegenheid wordt gezorgd bij beëindiging van de zandwinning bij de Borgmeren. Hier komen we op terug!
1994 – Vanwege een goed contact met de eigenaar van Botjes-zandgat is een 4WD over het broedterrein van de zwaluwen niet doorgegaan. Om een recreatiepark bij de Borgmeren te realiseren is van de natuurwaarden weinig of niets overgebleven. Een hele slechte beurt voor de projectontwikkelaar en de gemeente Slochteren.
1995 – In het Lauwersmeer broeden nu bijna 1000 paar zwaluwen. De vernielingen en predatie door vossen wordt een probleem welk moet worden opgelost. Bij de Midwolderplas zorgde een goede afspraak tussen Het Gron.Landschap en de aannemer voor een succesvol broedseizoen.
1996 – Het aantal oeverzwaluwen in onze provincie is gestegen tot een formidabele aantal van 3150 broedpaartjes. In de Boerderij-krant stond iets over het vossenprobleem in het Lauwersmeer, dat een elektrisch raster rond de kolonie in het Defensieterrein de oplossing bleek werd niet vermeld.
Om de broedlocaties te behouden bij Frieschepalen en Vlagtwedde hadden plaatselijke mensen veelvuldig contact met de eigenaren van de zandwinning. In Harkstede zijn door de WEB en de fa.Renkema broedwanden gecreëerd. Bij het Botjes-zandgat is een groot gedeelte van de mooie broedwand afgevlakt dit i.v.m. instortingsgevaar. De aannemer zorgde spontaan voor een alternatief wat resulteerde in 396 bewoonde nesten. Bij Sellingebeetse vloog op 17 juni tussen de oever- een roodstuitzwaluw. Bij de meeste zandwinplassen worden ook alarmerende kleine plevieren waargenomen
1997/1998 - Een nieuw probleem in het Lauwersmeer werd veroorzaakt door aanhoudende regens in het voorjaar/zomer van ’97. Hierdoor raakte de broedwand aan de aanvliegkant begroeid met distels e.d. Veel nestingangen raakten geblokkeerd.
Leuke opmerking van kraanmachinist van de fa.WEB te Harkstede: “het is hartstikke mooi als tijdens het werk groepjes zwaluwen rond de kraan vliegen en dan te bedenken dat ze daarvoor helemaal uit Afrika komen. Daar hou je gewoon rekening mee” In de afgekalfde oevers van het Reitdiep werden resp. 51 en 25 nesten geteld.
1999/2000 – In 1999 zijn twee kolonies vernield, één (Midwolderplas) was een ongelukje, afspraken zijn gemaakt met de aannemer en een bord geplaatst door het Groninger Landschap met daarop: “geen grond halen als er zwaluwen zijn” de andere (Meerwijck) willens en wetens, hier is proces-verbaal opgemaakt In 2000 was er gelukkig geen enkele verstoring door menselijk handelen.
2001 – Vogelbescherming geeft een informatieve folder uit Werk in uitvoering - Samen met de oeverzwaluw. De folder is op ruime schaal verspreid. Een gedeelte van de tekst staat in de bijlage. In 2001 kreeg een multifunctioneel project van Jan Doevendans gestalte. Een broedwand opgezet d.m.v. gestabiliseerd zand met ruimte voor 200 nesten. In dezelfde wand hebben vleermuizen een winterverblijf, zo ook egels en salamanders. (zie foto)
De grote kolonie in het militaire terrein had zich niet gevestigd in de schitterende afgegraven wand maar in bouwputjes ten behoeve van het realiseren van het oefendorp. Op 26 mei waren 3 paar bijeneters neergestreken bij de Borgmeren te Harkstede. Door verstoring leverde het geen broedsel op maar wel een mooi boek van Erik van Ommen “De Bijeneters van Harkstede”
De kolonie bij Strandheem verdubbelt zich bijna jaarlijks en telt nu 364 broedpaartjes. De zandwinning aan de Woortmanslaan loopt op zijn eind. De provincie heeft nagelaten om hier voorwaarden tot behoud van de oeverzwaluwen te stellen. In het A.Trip-bos deed Loek Scholtens een leuke waarneming hij zag 2 paar koolmezen in de broedwand. Bij Steendam
werd een wand in een vroeg stadium ongeschikt gemaakt en op een betere plaats een nieuwe afgegraven, het leverde 107 nesten op.
2002/2003 – Begin juni 2002 werden er 6 bijeneters gesignaleerd bij de wand in het militair terrein, wat uiteindelijk 1 succesvol broedsel met 4 jongen heeft opgeleverd. Aan de oever van het Heeresmeer hadden kinderen een keienverzamelplaats ingericht van ± 1 m2 en in het midden tussen deze keien hadden kleine plevieren een nest gemaakt. Bij Avebe werd sloopwerk stilgelegd tot na het broedseizoen en bij de Vuilstort Groningen werd een nieuwe wand aangelegd met hierop uitzicht vanuit de kantine. Wat resulteerde in 88 nesten nesten. 2004 – Half juni verdween de kolonie in de Eemshaven, het éérste broedsel was tijdens grondwerkzaamheden in zijn geheel afgevoerd. Na overleg met Seaports en de aannemer bleek het om een ongeluk te gaan. Afgesproken om bij behoefte aan grond te gaan graven aan de andere zijde van het depot. De zwaluwen zijn direct begonnen aan een nieuw broedsel, wat resulteerde in 79 bewoonde nesten. Doormiddel van schrikdraad zijn de kolonies in het Lauwersmeer goed beschermd tegen vossen.
2005 – Extreme droogte in de Sahel, het overwinteringsgebied van onze oeverzwaluwen en in het Lauwersmeer extreme natte. Op 27 juni stond er een grauwe kiekendief ♂ voor de wand te bidden, na de sperwers, boomvalken, bunzings, marters en vossen was dit een nieuwe predator. Op 2 augustus was de grote kolonie in het Defensie-terrein verlaten, er kwamen geen vogels naar de broedwand om te gaan slapen. We hebben enkele nestholtes uitgegraven, daaruit bleek dat het nestmateriaal doorweekt was van het vele regenwater en bedekt met schimmel. Tijdens het broeden is bij de kolonie aan de N33 op de verkeerde plek zand weggehaald. Dit is door de eigenaar boer Stevens volledig hersteld, wat veel tweede broedsels opleverde.
2006 – Opnieuw een extreem jaar, nu geen natte maar hitte, waarbij de temperatuur voor in de nestholten dagelijks opliep tot zo’n 40 ºC. Op 12 juli de kolonie in het Lauwersmeer (militair terrein) bezocht om te gaan ringen. Er waren weinig tweede broedsels, 6 vogels werden geringd. De vogels zaten vol met teken, soms >20. Een aantal zwaluwen heeft dit niet overleefd. Jan Doevendans en Rita Viersma hebben hier een onderzoeksverslag van gemaakt en is in te zien op de site van Avifauna Groningen, werkgroep oeverzwaluwen jaar 2006: “Teken in het Lauwersmeer”.
In Alteveer hadden steenmarters 30 nesten uitgegraven. De aannemer heeft op een geschikte plek gezorgd voor een nieuwe wand, op 28 juni zaten hierin 46 bewoonde nesten.
2007 – In het Lauwersmeer werd een record aantal van 177 oeverzwaluwen geringd. In 2006 was de wand bij het Botjes-zandgat instabiel vanwege doorsijpelend grondwater. Dit jaar werd de talud (van bovenaf gezien) in een zigzag motief uitgevoerd met als gevolg geen verzakkingen meer. In Alteveer werd opnieuw een aantal nesten geplunderd door een marter. De wand zo verticaal mogelijk houden en als de marter van bovenaf graaft is een uitgerold stuk gaas van een meter breed een oplossing. Dit is tevens afdoende tegen graafwerk door vossen. Loek Scholtens zag op 21 september in de Kropswolderbuitenpolder 2000 á 2500
oeverzwaluwen, 100 boerenzwaluwen en 1 huiszwaluwe foerageren
2008 - Broedseizoen 2008 - 28 locaties met in totaal 1573 paartjes. Gemiddeld - 56. In 2007 waren dat 30 locaties met 1445 broedpaartjes. Gemiddeld - 48 Een vooruitgang van 10%.
Er waren geen zwaluwen aanwezig bij de plas aan de Damsterweg-Steendam, Reitdiep-’t Poortje, Driebond, Vuilstort Groningen, Roeibaan Harkstede, Midwolderplas, Blauwe stad, Friesche palen, Wildervank – AG kanaal en Ter Borg. Soms was het depot afgegraven en op andere locaties als b.v. de plas aan de Damsterweg en op het terrein van Vuilstort Groningen zijn seizoen 2009 wellicht opnieuw mogelijkheden. Tegenover deze 10 onbezette locaties waren er 8 nieuwe vestigingen. In Eibersburen waren de zwaluwen terug. De oeverzwaluwen bij PPG. hadden zich verplaatst naar het tegenover liggend terrein van de gem. Hoogezand. Door het opnieuw laten meanderen van de Ruiten A vestigde zich een kolonie van 43 paar nabij Smeerling. “Een mooi stukje natuurontwikkeling”. Langs de A7 nabij Engelbert zaten 68 nesten in een gronddepot. Verder een nieuwe kolonie van 33 paar te Scharmer, 4 paartjes bij het v Starkenborgkanaal. Bij Zuidhorn werd een vestiging ontdekt met 9 nesten, en in de Winsumermeeden zagen grutto-tellers in een gronddepotje op het erf van een veehouderij een kolonie van 49 nesten.
2009 - Broedseizoen 2009 – 22 locaties met in totaal 1603 paartjes. Gemiddeld -73 . Ongeveer evenveel als in 2008.
Geen zwaluwen waren aanwezig in Eibersburen en langs het Van Starkenborgkanaal. In Engelbert was het depot opgeruimd en tegenover PPG. te Westerbroek was het depot niet geschikt, zo ook bij de pier van Oterdum. Sinds lange tijd geen zwaluwen in de Breebaardpolder en de Jilt Dijksheide. De mooie kolonie aan de N33 nabij afslag Wildervank ging van 120 paartjes in 2008 naar 0 paartjes in 2009, de oorzaak hiervan is niet bekend. Hetzelfde probleem deed zich voor bij Smeerling.
Tegenover deze 9 onbezette locaties waren er 5 nieuwe vestigingen. De kolonie op de vuilstort Groningen was opnieuw bezet, maar is verstoord door vossen, een elektrisch raster is hier een oplossing. Een klein aantal nesten bij Fiber Glass (PPG) Westerbroek was nieuw, dit komt vermoedelijk aangezien het tegenover liggend depot ongeschikt was geworden. In de Blauwe Stad en bij de Woortmanslaan opnieuw kleine kolonies aanwezig. Nieuw was de kolonie te Eelderwolde op een bouwterrein, hier is het 2e broedsel verstoord door jeugd. De aannemer had wel een rood/wit lint gespannen. Loek Scholtens zag op 4 augustus >3500 oeverzwaluwen foerageren in de Kropswolderbuitenpolder.
In het nieuw aangelegd dorpsrandpark te Siddeburen is op 15 oktober een oeverzwaluwwand annex vleermuiskelder van schuimbeton in gebruik genomen.

wand2
Soortgelijke wand van Jan Doevendans (Buitenbedrijf BBZ) te Suyderoogh.
Het vierkante gat rechts van het midden geeft toegang tot een geïntegreerde vleermuiskelder.

wand3
Vernielde wand aan de Woortmanslaan - Veendam in 1985.
Ruiters te paard liepen over de
rand, er werd over gecrosst en kinderen hadden de wand vergraven.
Zwaluwen die in de grond broeden had nog nooit iemand van gehoord.


Ontwikkeling aantal broedparen oeverzwaluwen provincie Groningen

grafiek


Tabel van de laatste vijf jaar

nr Kolonienaam Atlasblok 2005 2006 2007 2008 2009
1 Eemshaven-west 0347 21 0 28 39 84 107
2 Eemshaven-oost 0347 54 47 23 0 0 0
3 Klutenplas 0353 11 2 0 0 0 0
4 Lauwersmeer- defensie/SBB 0617 12 455 425 278 319 553
5 Lauwersmeer – Slijkweg 0626 32 - 5 0 0 0
6 Lauwersmeer – Kwelderweg 0626 33 - 60 40 0 0
7 Eibersburen 0647 13 0 129 0 46 0
8 Stroobos 0647 25 ? ? 48 40 (40)
9 Winsumermeden 0723 22 0 40 (50) 65 (40)
10 Zuidhorn 0731 11 - - - 9 -
11 Wierumerschouw 0732 35 - - 38 21 0
12 Van Starkenborgkanaal 0733 51 - - - 4 0
13 plas Damsterweg, Steendam 0737 33 0 16 26 0 0
14 Reitdiep, ’t Poortje 0743 11 (0) 54 23 0 0
15 Vloeiv., Suikerunie Hoogkerk 0743 41 30 30 30 5 (20)
16 Driebond 0744 33 - - 8 - -
17 Vuilstort Groningen 0744 53 37 41 52 0 31
18 Kuil banden, Engelbert 0744 55 - - - 68 -
19 Roeibaan Harkstede 0745 31 - - 10 0 0
20 Renkema tuintoko, Harkstede 0745 44 - - 20 33 16
21 Fiber Glass, Westerbroek 0755 32 50 - - - 15
22 tegenover Fiber Glass 0755 32 - - - 34 0
23 Foxhol, Avebe 0755 44 7 62 (10) 60 6
24 Kolham depot, Westerpolder 0756 21 0 6 21 20 9
25 Botjes-zandgat, Zuidbroek 0757 24 115 86 166 52 93
26 Oterdum Delfzijl 0821 33 - - - 10 35
27 Oterdum – pier 0821 34 57 30 40 40 0
28 Breebaart, Termunten 0822 43 23 62 16 3 0
29 Midwolderplas Midwolda 0851 24 29 152 4 0 0
30 Blauwe stad 0852 11 27 25 20 0 30
31 Strandheem, Opende 1116 24 70 324 205 225 229
32 Frieschepalen, Opende 1116 44 0 14 20 0 0
33 Jilt Dijksheide 1117 11 10 0 17 3 0
34 Kropwolde Meerweg, 1215 25 31 43 24 77 58
35 Adriaan Tripbos, Tripscomp. 1216 15 0 0 22 13 10
36 Kielsterachterweg, Hoogez. 1216 15 0 48 45 39 72
37 Golfbaan. Veendam 1217 53 (0) 38 (35) 43 19
38 N33, afslag Meeden 1218 22 (0) 47 - - -
39 Woortmanslaan, Veendam 1227 33 29 11 0 0 5
40 Wildervank, AG-kanaal 1228 21 0 0 20 0 0
41 N33, Wildervank 1228 41 65 130 34 120 0
42 Ruiten Aa, Smeerling 1232 44 - - - 43 0
43 Ter Apelkanaal, Avebe 1248 35 0 124 0 0 0
44 Afgraving, Alteveer 1331 13 50 46 87 32 48
45 Parc Emslandermeer. Vlagtw. 1333 32 0 0 28 26 87
46 Bourtange 1344 12 20 11 0 0 0
47 Sellingebeetse, Sellingen 1352 45 187 144 67 43 60
48 Ter Borg, Sellingen 1353 43 0 28 9 0 0
49 Filter, Sellingen 1353 54 0 3 0 0 0
50 Eelderwolde 0753 32 - - - - (20)
Totaal 1311 2234 1435 1573 1603
2005 2006 2007 2008 2009

- geen mogelijkheid, ( ) geschat aantal, nog mogelijkheid of misschien mogelijkheid


Zonder de hulp van velen was een jaarlijks overzicht niet mogelijk geweest en waren er vast minder zwaluwen in onze provincie dan nu het geval is.
Met dank aan:
Gerrit Altena, Martijn Bakker, Andries Berghuis, Gerard Boersma, Andre Boven, Erik.J.Bunskoeke, Willem Cramer, W.Danhof, Jan en Rita Doevendans, Klaas v Dijk, Jelle en Anneke Dijkstra, Rinus Dillerop, Gert Draaisma, Gerard Hildering, Alwin Hut, Emo Klunder, Alco van Klinken, Kees Koffijberg, Henk Korte, Edwin Kwant, Chris Lahpor, Henk de Lange, Bert Lammerts, Leon Luijten, Ernst Oosterveld, Jan Ploeger, Sylvan Puyman, Kor Raangs, Tim Romkes, Simone van der Sijs, Loek Scholtens, Leo Stockman, Meile Tamminga, Rommert Velda, Nico de Vries, Jan Willems en Piet Zuidhof.
(Beschermers van 2008 en 2009)


Bijlage:
harde kern

Kolonie teller t/m 2009 voortgezet door:
1 + 2 Eemshaven west en oost Jan Glas ?
4 Lauwersmeer – Defensie en Staatsbosbeheer Jan Glas Jan Doevendans
5 + 6 Lauwersm.- Slijkweg en Kwelderweg Jan Glas ?
7 + 8 Eibersburen en Stroobos Jan Glas / ?
9 Winsumermeden Jan Glas ?
13 Damsterweg, Steendam Jan Glas Jan Glas
15 Suikerunie Hoogkerk Sovon – rechtstreeks Sovon - rechtstr.
17 Vuilstort Groningen Jan Glas ?
19 Roeibaan Harkstede Jan Glas Jan Glas
20 Renkema tuintoko, Harkstede Jan Glas Jan Glas
21 + 23 PPG Westerbroek en Avebe Foxhol Jan Glas ?
24 + 25 Westerpolder en Botjes zandgat Jan Glas Jan Glas
26 + 27 Oterdum pier en omgeving Jelle/Anneke Dijkstra Jelle/Anneke D.
28 + 30 Breebaart polder en Blauwe stad Andre Boven Andre Boven
29 + 46 Midwolderplas en Bourtange Sylvan Puyman Sylvan Puyman
31 + 32 + 33 Strandheem, Frieschepalen en
Jilt Dijksheide
Ernst Oosterveld Ernst Oosterveld
34 Kropswolde Meerweg Alwin Hut Alwin Hut
35 + 36 Adriaan Tripbos en Kielsterachterweg Loek Scholtens Loek Scholtens
37 Golfbaan Veendam Bert Lamberts Bert Lamberts
39 + 40 + 41 Veendam - Wildervanck e.o. Emo Klunder Emo Klunder
42 + 47 + 48 + 49 Westerwolde, Sellingen Nico de Vries Nico de Vries
44 Afgraving Alteveer en Heeresmeer Simone van der Sijs Simone v.d.Sijs
45 Parc Emslandermeer Leon Luijten Leon Luijten
Contactpersoon bij de provincie-ontgrondingen Martin Boven Martin Boven


Uit de folder van Vogelbescherming “Werk in uitvoering. Samen met de oeverzwaluw”.

Een korte samenvatting: Werkt u bij zandafgravingen, in de bouw of bent u anderszins betrokken bij graaf- of grondwerkzaamheden ? Dan is er een grote kans dat u tijdens het werk te maken krijgt met de oeverzwaluw. Deze bedreigde zwaluwsoort bezoekt namelijk graag bouwplaatsen of afgravingen. De vogels nestelen daar in steile, onbegroeide wanden van bijvoorbeeld zand, leem of klei. Ook broeden ze in gronddepots op industrieterreinen.
Zo’n oeverzwaluwkolonie zorgt soms voor problemen bij de werkuitvoering. Elk jaar krijgt Vogelbescherming meldingen van verstoorde of verloren gegane kolonies. Vaak is dat op plaatsen waar grond wordt verzet. En steeds weer blijkt, dat het voorkomen had kunnen worden. Sterker nog de betrokkenen vinden het zelf ook vervelend, “Hadden we het maar geweten, dan hadden we graag rekening gehouden met deze vogels”horen we dan.
* Laat kolonies op een goede plaats met rust, zitten ze echter op een ongeschikte plaats, vlak dan voor aanvang nestbouw het talud af en zorg voor een alternatief op het terrein. * Zet een kolonie af met rood/wit lint en plaats enkele borden met tekst als “Hier broeden oever –zwaluwen. Verstoor ze niet”. * Hebben de zwaluwen al jongen dan is een gesprek met de eigenaar van het depot/afgraving meestal beter dan gelijk dreigen met de AID. * Gaat het om een groot depot, dan kan er best grond gehaald worden aan de achterkant van de kolonie op b.v. 10 meter afstand. Let altijd op instortingsgevaar, zet daarom ook een “Verboden Toegang” artikel 461 W.v.S. bord neer.

Jan Glas, Maart 2010

Na 25 jaar (ik ben in 1985 begonnen) oeverzwaluwen in onze provincie te hebben geinventariseerd, na velen te hebben voorzien van informatie en advies wil ik het gaan beeindigen.
Vanaf 2010 zal ik alleen nog het Botjes-zandgat en de gem. Slochteren inventariseren.
Ook ga ik stoppen met het maken van een jaarlijks verslag voor Avifauna en het Sovon.
Problemen buiten de gem. Slochteren kan ik helaas niet meer bekijken, maar mailtjes met vragen worden nog wel door mij beantwoord.
Ik zal de contacten over deze prachtige zomervogels missen.

Jan Glas Hellum, tel. 0598 431846, Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.">Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.


Bijlage van Jan Doevendans & Rita Viersma

Beste lezer,
In dit verslag van Jan Glas worden we enkele malen al genoemd als medeonderzoekers van Oeverzwaluwen. Nadat we al geruime tijd bezig waren onze ringgegevens te ordenen was de uitgave van het verslag ’n goede aanleiding daar vaart in te brengen.
Hieronder ziet u een samenvatting, we hopen u hiermee ’n plezier te doen. Diegene die belangstelling hebben voor het compleet verslag (20 pagina’s) kunnen via email contact met ons zoeken: Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken., tel. 06 55825190.

Titel:
Ontrouwheid aan kolonieplaats voor Oeverzwaluwen (Riparia riparia).
Zeer succesvol Ringonderzoek aan Oeverzwaluwen in de provincie Groningen 1987- 2008

Tabel 1: gevangen aantallen en terugvangsten tijdens succesvolle vangdagen in de Provincie Groningen

datum kolonie aantal terugvangsten
15-07-87 Keuningwand Lm 86 0
10-08-88 Keuningwand Lm 22 0
15-08-93 Eemshaven 1 0
11-07-95 Suyderoogh Lm 1 0
12-07-95 Suyderoogh Lm 2 0
13-07-96 Harkstede Kln 120 0
04-08-96 Marnebos Lm 88 1
13-08-97 Marnebos Lm 35 1
14-07-98 Harkstede Wbg 72 2
15-07-98 Marnebos Lm 209 0
13-07-99 Marnebos Lm 163 7
27-07-00 Marnebos Lm 110 5
23-07-03 Marnebos Lm 5 1
29-07-03 Stainkoelen Gr 15 0
31-07-04 Marnebos Lm 108 5
13-07-06 Marnebos Lm 5 1
11-07-07 Marnebos Lm 60 1
02-08-07 Marnebos Lm 118 11
10-07-08 Marnebos Lm 115 0
23-07-08 Marnebos Lm 72 21
21 jaar Totaal 1407 56

Gemiddeld aantal vangsten per vangdag: 70. Gemiddeld aantal terugvangsten: 3.
Lm = Lauwersmeer, Kln = Kloosterlaan, Wbg = Webgat, Gr = Groningen.


Tabel 2: Ring- of vinddatum buiten het broedseizoen

Land ringnr. plaats ringdatum age terug datum (kolonie)plaats km. dagen
Spanje ..724906 I. de Ter Girona 30-03-96 N1 13-07-96 Marnebos Lm 1294 105
Belgie AG.08107 Marnebos Lm 31-07-04 1KJ 03-09-04 Antwerpen 263 34
Italie AT.19598 Macerata 03-04-04 N1 31-07-04 Marnebos Lm 1239 119
Nederl AJ.19664 Oosterwolde Gld 27-08-05 1KJ 02-08-07 Marnebos Lm 106 705
Belgie 9524385 Antwerpen 19-09-05 1KJ 02-08-07 Marnebos Lm 246 682

De vogels in tabel 2 onderscheiden zich van de rest doordat ze of geringd of teruggevangen zijn op ’n datum buiten de gestelde broedtijd van ½ mei tot ½ augustus.
Oeverzwaluwen zijn insecteneters die na de broedtijd wegtrekken. Worden ze tijdens de reis ongeringd gevangen dan krijgen ze ’n buitenlandse ring. Van deze geringde vogels kun je, onverwachts en buiten het seizoen, plotseling ’n melding binnen krijgen. Als je ze vangt weet je altijd direct dat ze bijzonder zijn.
Terugvangsten en –vondsten uit het buitenland zijn schaars. Over het wel en wee van onze Oeverzwaluwen buiten het broedseizoen is nog lang niet alles bekend. Trekken ze in ’n breed front over de Middellandse zee of doen ze (toch of ook) aan “eiland hoppen”? En: Hoe steken ze de Sahara over? Volgens (slechts enkele) terugmeldingen overwinteren ze in West Afrika, in het laagland van Mauritanië en Senegal. Zijn dat de enige landen waar ze overwinteren? Volgen ze in het voorjaar dezelfde route als in het najaar? Zijn er (vaste) tussenstops?

Evenals de melding uit Spanje is de vogel uit de omgeving van Macerata (nabij Ancona) in Italië weer gevangen in een rivierdelta. Ditmaal de Potenza. Dit ligt allemaal precies in de kuit van de laars die Italië is, aan de kant van de Adriatische zee. Wat moet je daar nu weer als Oeverzwaluw die in de Lauwersmeer broedt (behalve eten en slapen natuurlijk)? We kunnen alleen maar bedenken dat deze vogel dan inderdaad aan het eiland hoppen is geweest. Als je dan al zo nodig van Afrika naar Nederland wil dan kom je vanuit Tunis, via het kanaal van Sicilië op Sicilië en kun je, via de tenen van de laars de tot 3000 meter hoge Apenijnen vermijdend, inderdaad de Potenza-delta bereiken. Maar dan stuit je boven de Po-vlakte alsnog op het Alpenmassief, met pieken tot zo’n 3800 meter hoog! Hoeveel muggen moet je dan wel niet eten om (tegen de föhnwind in) daar overheen te komen? Als je eenmaal de bron van de Rijn gevonden hebt dan wordt het makkelijker. Dan kun je, de Jura en het Zwarte woud vermijdend, gewoon de Rijn afzakken om bij Tolkamer dan Nederland binnen te komen vliegen.

Of de duvel ermee speelt komt onze volgende melding van 27 augustus 2005 uit Oosterwolde Gelderland, vlakbij Elburg. Dat ligt vlakbij de randmeren van Oostelijk Flevoland, alsmede redelijk dicht bij de IJssel, welke in feite (niet alleen voor een vogel) ’n verlengstuk is van de Rijn. Dat wij deze oeverzwaluw pas 2 jaar later in handen kregen doet er verder niet toe. Met deze melding tekent zich steeds verder ’n beeld af dat Oeverzwaluwen kennelijk de neiging hebben om tijdens de trek rivierdelta volgen om te eten en rietmoerassen om te slapen.


Conclusies


Vanuit oeverzwaluwkolonies in Groningen vindt veel menging van oeverzwaluwen plaats met kolonies elders, in binnen- en buitenland.
Met name jonge vogels zijn zeer ontrouw aan hun geboortekolonie. Slechts één geringd jong bleef (in 21 jaar onderzoek) trouw aan de geboortekolonie bij het Marnebos in Lauwersmeer. We stelden daarnaast 26x trouwheid vast bij volwassen (N1, na hun eerste kalenderjaar) oeverzwaluwen.
Ontrouwheid vonden we voor 41 vogels. Daarvan waren 16 vogels in hun 1e levensjaar.
Omdat uitgevlogen jongen regelmatig in hetzelfde jaar bij een andere kolonie worden teruggevangen dan de kolonie waar ze geringd zijn mag van geen enkel jong worden aangenomen dat het jong in de ringkolonie is geboren.
Volwassen en na 1e kalenderjaar vogels, al of niet in broedconditie, verwisselden in meer dan 50% van kolonie. Ze kunnen dat ook binnen ’n jaar doen en daarom mogelijk in één jaar twee broedsels in verschillende (buitenlandse) kolonies groot brengen.
Er zijn, op grond van onze ring- en terugvangdata, maximaal 4 opeenvolgende broedjaren in dezelfde kolonie mogelijk. We konden dit echter slechts 2 keer vaststellen.
Het maximale aantal dagen tussen 2 vangsten van een dezelfde Oeverzwaluw was 1458 dagen. Omdat dit ’n N1 vogel betrof was dit vrouwtje toen tenminste in haar 5e levensjaar. Het gemiddelde aantal dagen tussen 2 vangsten van een en dezelfde vogel (eigen terugvangsten in hetzelfde jaar niet meegerekend) lag veel lager, namelijk op 502 dagen. De gemiddelde leeftijd van ’n Oeverzwaluw zal daarom dus tussen 2 en 3 jaar liggen.
De verst vastgestelde verplaatsing buiten het broedseizoen betrof 1294 Km., ’n beest dat van Spanje kwam. Deze werd direct gevolgd door ’n vogel uit Italië, met 1239 Km. Beide maakten kennelijk ’n tussenstop op ’n slaapplaats in ’n rivierdelta tijdens hun reis uit West Afrika (meestal Senegal conform Speek & Speek’s “Vogeltrekatlas”, 1984).
De verst door ons vastgestelde verplaatsing binnen het broedseizoen betrof 272 Km., naar ’n kolonie in België, direct gevolgd door ’n verplaatsing van ’n kolonie in Hoge en Lage Zwaluwe in Noord Brabant naar Lauwersmeer, 253 Km.
De gemiddelde verplaatsing betrof 40 Km., vooral van of naar kolonies in Friesland.

In 21 jaar tijd kregen we in 20 succesvolle vangdagen 1407 ongeringde en 56 geringde Oeverzwaluwen in handen. Daarvan waren 18 vogels door andere (buitenlandse) ringers al geringd. Gemiddeld vingen we 70 ongeringde en 3 geringde vogels per avond. Daarnaast ontvingen we zo’n 50 terugmeldingen van andere ringers en vinders.

Dankwoord

Zonder alle (toevallig) opgeworpen (en onderhouden) zandwallen zou ons onderzoek onmogelijk zijn. We bedanken daarom het Vogeltrekstation, alle terreineigenaren (o.a. Defensie en Staatsbosbeheer), beheerders van zanddepots, Jan Glas en alle overigen die ons meehielpen alle gegevens op tafel te krijgen en Oeverzwaluwen te behouden.
Het onderzoek heeft behalve een aantal antwoorden ook (weer) een aantal vragen opgeleverd. We blijven (en komen) daarom graag in contact met mensen die oeverzwaluwen “hebben”, weten of willen!

Groningen maart 2010,

Blijf genieten van Oeverzwaluwen !
Jan Doevendans & Rita Viersma

_____________________________________________

Niet in deze samenvatting vermeld:

Gebruikt materiaal
Tijdsverloop tussen vangen en terugvangen Oeverzwaluwen
Ordening terugvangsten en vondsten
Dood gevonden oeverzwaluwen in het broedseizoen (tabel met tekst)
Kolonietrouwheid (27 keer) Tabel met tekst
Ontrouw aan kolonie (41 keer) Tabel met tekst
Discussie (in bewerking)